در مسیر یوگا، پس از آنکه بدن از طریق آسانا آرام و پایدار شد و تنفس بهوسیلهی پرانایاما منظم و آگاهانه گردید، ذهن کمکم آمادگی ورود به مرحلهای عمیقتر را پیدا میکند که «دیانا» یا همان مراقبه نام دارد. دیانا هفتمین مرحله از مسیر هشتگانهای است که پاتانجالی در یوگا سوترا معرفی میکند و یکی از مهمترین و ظریفترین بخشهای این مسیر محسوب میشود.
دیانا به معنای «جریان پیوستهی توجه» است. اگر بخواهیم سادهتر بیان کنیم، در مرحلهی قبل یعنی دهارانا، ذهن را روی یک نقطه متمرکز میکنیم، اما در دیانا این تمرکز دیگر گسسته و تلاشگونه نیست، بلکه به یک جریان نرم، مداوم و بدون وقفه تبدیل میشود. در این حالت، ذهن کمتر دچار پرش و حواسپرتی میشود و آگاهی بهصورت پیوسته روی یک موضوع، یک حس، یک مانترا یا حتی خودِ بودن قرار میگیرد.
مراقبه در یوگا به این معنا نیست که ذهن را به زور ساکت کنیم یا افکار را سرکوب کنیم. برعکس، در دیانا فرد یاد میگیرد که بدون درگیر شدن با افکار، آنها را مشاهده کند. افکار میآیند و میروند، اما تمرینکننده در جایگاه «ناظر» باقی میماند. بهمرور، فاصلهای میان آگاهی و ذهن ایجاد میشود و این فاصله همان چیزی است که به آرامش عمیق منجر میشود.
دیانا حالتی است که در آن، تلاش کمتر و حضور بیشتر میشود. در ابتدا ممکن است مراقبه شبیه یک تمرین باشد، اما با تداوم، تبدیل به یک کیفیت درونی میشود؛ حالتی از بودن که در آن فرد نه در گذشته است و نه در آینده، بلکه کاملاً در لحظهی حال حضور دارد. این حضور، پایهی تجربهی عمیقتر یعنی سامادهی است؛ جایی که مرز میان مشاهدهگر و موضوع مشاهده از بین میرود.
از نظر تأثیرات، مراقبه باعث کاهش استرس، افزایش تمرکز، شفافتر شدن ذهن و عمیقتر شدن درک فرد از خودش میشود. اما در سطحی عمیقتر، دیانا راهی است برای شناخت این حقیقت که ما صرفاً افکارمان نیستیم. این درک، آغاز آزادی درونی است.
در نهایت، دیانا چیزی نیست که صرفاً «انجام» شود، بلکه حالتی است که بهتدریج در اثر تمرینهای قبلی پدیدار میشود. وقتی بدن آرام است، تنفس هماهنگ است و ذهن کمتر درگیر نوسانات است، مراقبه بهطور طبیعی اتفاق میافتد. در اینجا یوگا از یک تمرین بیرونی عبور میکند و به یک تجربهی درونی و زنده تبدیل میشود؛ تجربهای از سکوت، حضور و آگاهی ناب.
