گوناها در فلسفه سانکیه و سنتهای یوگا به سه کیفیت بنیادین طبیعت (پراکرتی) گفته میشوند که تمام جهان مادی و حتی حالات ذهنی انسان از تعامل آنها شکل میگیرد و این سه گونا شامل ساتوا، راجاس و تاماس هستند که بهصورت دائمی در حال تغییر نسبت به یکدیگرند و هیچکدام بهتنهایی خوب یا بد مطلق نیستند بلکه بسته به میزان حضورشان در ذهن و زندگی انسان، کیفیت تجربه آگاهی، رفتار، تصمیمها و حتی سبک زندگی را تعیین میکنند و هدف یوگا رسیدن به حالتی است که ساتوا غالب شود تا ذهن شفاف، آرام و آماده آگاهی عمیقتر شود.
ساتوا (Sattva) کیفیتی است که با پاکی، تعادل، شفافیت ذهن، نور آگاهی، هماهنگی درونی و آرامش مرتبط است و زمانی که ساتوا در انسان غالب باشد ذهن حالت سبک، روشن و بدون آشفتگی پیدا میکند و فرد توانایی درک عمیقتر واقعیت، تصمیمگیری آگاهانه و تجربه آرامش پایدار را دارد و در این حالت احساس همدلی، صداقت، تمرکز و رشد معنوی افزایش پیدا میکند و غذای سالم، تفکر مثبت، مدیتیشن، سکوت و زندگی ساده از عوامل تقویت ساتوا هستند و هرچه ساتوا بیشتر شود ذهن کمتر تحت تأثیر آشوبهای بیرونی قرار میگیرد و فرد به وضوح بیشتری در شناخت خود و جهان میرسد.
راجاس (Rajas) کیفیتی است که با حرکت، فعالیت، اشتیاق، تغییر، میل، انگیزه و گاهی آشفتگی ذهنی همراه است و این گونا نیروی محرکه پشت تمام تلاشها، خواستهها، جاهطلبیها و حرکت انسان در جهان است و بدون راجاس هیچ عملی انجام نمیشود اما زمانی که بیش از حد فعال شود ذهن دچار بیقراری، اضطراب، مقایسه دائمی، حرص، عجله و نارضایتی مداوم میشود و فرد همیشه در حال دویدن به سمت هدف بعدی است بدون اینکه از لحظه حال لذت ببرد و این حالت اگر کنترل نشود میتواند باعث فرسودگی ذهنی و نوسان شدید احساسی شود و تمرینهایی مانند تنفس عمیق، مدیتیشن و کاهش تحریکات بیرونی برای متعادل کردن آن توصیه میشود.
تاماس (Tamas) کیفیتی است که با سکون، سنگینی، جهل، بیحسی، مقاومت در برابر تغییر و حالت عدم آگاهی مرتبط است و زمانی که تاماس غالب باشد ذهن در حالت رخوت، بیانگیزگی، سردرگمی، تعویق کارها و نداشتن وضوح قرار میگیرد و فرد ممکن است دچار احساس خستگی ذهنی یا بیمعنایی در زندگی شود و این گونا همچنین میتواند به شکل وابستگیهای ناسالم، عادات مخرب یا تمایل به فرار از مسئولیت ظاهر شود اما در حد متعادل، تاماس برای استراحت، خواب و بازسازی بدن ضروری است و بدون آن بدن و ذهن قادر به ترمیم خود نیست.
در نگاه یوگا، این سه گونا همیشه در تعامل با یکدیگر هستند و هر لحظه یکی از آنها میتواند غالب شود و وضعیت ذهن و تجربه انسان را تغییر دهد و مسیر رشد معنوی به معنای حذف آنها نیست بلکه به معنای مشاهده آگاهانه، کاهش تأثیر تاماس، کنترل راجاس و تقویت ساتوا است تا ذهن به حالتی برسد که بتواند فراتر از این سه کیفیت حرکت کند و در سکوت و آگاهی ناب مستقر شود.
